اين معرفی از کتاب "شناخت شاهنامه" است, که اخيراً (1383) توسط انتشارات شهاب ثاقب در تهران به چاپ رسيده است.                                         

    آرش شريف زاده عبدی

 

شناخت شاهنامه

-  چگونه شاهنامه بخوانيم -

شاهنامة فردوسی حماسة ملی ايرانيان است. شاهنامه بندرت بصورت کلی فهميده شده است. حجم عظيم اين اثر و قسمت بندی آن اغلب برای يک خوانندة فارسی زبان حيرت انگيز و دشوار بنظر می رسد. معمولاً قسمتهای کوچک آن خوانده شده و خواننده به آن رضايت می دهد.

      اگر چه مهرداد بهار و ذبيح الله صفا شاهنامه را به سه بخش قسمت بندي كرده اند ولي بطور كلي از طرف شاهنامه شناسان دربارة ارزش ساختار حماسة ملی ما پيشنهادِ کليدی نشده است. به همين دليل درك كلي شاهنامه براي عموم خواننده ها هنوز هم مشكل است.

      بالاخره اين شوريدگيهاي اساطيري بايد معنايي داشته باشند. انديشه انسان مي تواند جهانهاي فراواني بيافريند، ولي اين جهانها كه از حماسه ها به دست ما رسيده اند، بسياري از اوقات به شكل همديگر هستند - بدون اينكه فرهنگهاي زايندة آنها با هم در ارتباط بوده باشند - و اين شباهت ها هنوز پرسشهاي بسياري را بر مي انگيزانند كه بسياري از تاريخدانان به درك آنها نايل نشده اند. در صورتي كه براي مثلاً يك عصب شناس که

شناختی يکپارچه از مغز انسان دارد اين موضوع حل شده است, و در واقع او در گوشه اي ايستاده و به تاريخ شناسان پوزخند مي زند. 

    

با  تحقيقاتي كه در  زمينة  اساطير  در کتابهای  تئوگامی       (The Theogoni of Hesiod)و آثار و روزهای (Works & days) هسيود, مسخهای اُويد, کتابهای دينكرت (9, 8) و بهمن يشت (1, 2-8) كرده ام به طبقه بنديِ ميراثِ فرهنگيِ ماقبلِ تاريخي و اسطوره اي به شكل چهار عصر زماني آگاه شده ام. براي مثال در دينكرت و بهمن يشت اهورا مزدا آينده را براي زرتشت بگونة درخت چهار شاخه اي از طلا، نقره، پولاد و آهن توصيف مي كند. اين چهار شاخه، چهار عصر و نمايندة چهار نسل بشری هستند و قبل از سقوط دين زردشت بوجود مي آيند.

      اين چهار عصر چهارچوبِ ساختارِ اساطيريِ مسخهای اُويد(Ovid, Metamorphoses)  را هم تشكيل مي دهند.

      يك چنين قسمت بنديِ اساطيری, راهنماي بسيار بكاربردني ای براي ما خواهد بود. و چنين به نظر         مي رسد كه انسانِ ماقبلِ تاريخی, اين چهار عصر را براي شناخت اجداد خويش از زمان آفرينش تا عصر خودش مورد استفاده قرار داده است. عصرِ آفرينشِ اين جهان- بيني را مي توان با اسطورة علميِ زمان مدرن كه نشانگر نياز ما به تعريف زمان گذشته و آفرينش جهان كه با «انفجار بزرگ» (Big Bang) شروع  مي شود مقايسه كرد…

      اساطير, علمِ شناخت به ماوراءالطبيعه يا روان انسان هستند. برای شناخت اين جهان بينی بايد از اصطلا حات و شناخت خودِ اين زبانِ اساطيری استفاده کرد. در اينجا جهان, روزی آفريده شده و از آن به بعد در حال فرسودگی است. مانند فرسودگی فلز ها از طلای ناب تا آهن خشن و سرد. اين ساختار بر عکس جهان بينی مدرن است که جهان و انسان را در حال رشد فرهنگی می بيند.

     در اين قسمت و در رابطه با جايگزاری عصرهای اساطيری و تفسير آنها از سخنرانی ها و ترجمه های [1]Erwin Neutzsky Wulff از توضيحات مسخهای اُويد, شاعر لاتينی, به زبان دانمارکی استفاده می کنم:

 

« با اينکه هسيود اولين منبع توصيف اين عصرها است, ولی توصيف اُويد بهتر به نظر می رسد. بعد از اينکه اُويد در مسخها, آفرينش جهان را بصورت فشرده شرح     می دهد, اين چهار عصر را توصيف می کند:

طلايي بود اين نخستين عصر.

بدون هيچ انتقامی،

خود خواسته, بدون هيچ قانونی طريقة صحيح را دنبال می کرد.

مجازات, بيم يا ترس وجود نداشت, و نه حتی بر روی لوحه های مسين تهديدی خوانده می شد,

و نه اينکه مردم بيمناک, سجده کرده,

تشنه در انتظار گفتار از لبهای قاضی بودند, اما در امن و امان بودند بدون هيچ قاضی.

 

( در اينجا بياد يک بيت از شاهنامه می افتيم:

نداند بد و نيک فرجام کار        نخواهد از او بندگی کردگار )

 

عصر دوم عصر نقره است:

در زمانی که دانه, در شيارهای دراز زمين دفن شد,

از آن زمان, نعره های شکايت گاوميشها برای نخستين بار در زير يوغ به گوش رسيد.

 

در اينجا تحويل فرهنگ شکارچيان به فرهنگ کشاورزی واضح است. هسيود در اينجا اشارة ديگری دارد, چنانکه او نسل عصر نقره را با مردان قابله تشبيح می کند. ولی مردان در عصر سوم تلافی می کنند:

 

پس از آن در سومين رديف, نسلِ عصرِ مس قرار گرفت,

در انديشه, درنده تر, به سادگی دست بر شمشير مي برد,

ولی به جنايت کاری نمی رسيد؛ بعداً عصر وحشت انگيز آهن بوجود آمد.

بلافاصله در اين عصرِ دورِ فلزِ نااصيل رسواييِ تمام در جهان شروع شد,

شعور و وجدان, حقيقت و ايمان رانده شد؛

و به جای رانده شدگان, مکر و دروغ، کمين کنان برای ما باقی ماند,

فقط قانونِ پرزورترينان و اعمال جنايت کاران برای سودمندی, شايسته بود.

 

همين طور که مشاهده می کنيم, شاعر, از عصر زندگی خود متنفر است. اما مسئلة جالب اين است که ما چگونه مي توانيم اين عصرهای حماسه ای را در يک جدول تاريخی جايگزاری کنيم.

      چنانکه آيين زنان و ايزد بانوان در عصر نوسنگی (مس) بسيار گسترش يافت نشانگر عکس العمل ادامة اين عصر است. ويژگی اين عصر در لزوم پايگزاری طبقة جنگجويان - که بعد ها به اشراف تبديل می شوند - در رقابتِ بين دولتهای شهری ديده می شود. به اين طريق سکولاريسم ستيزه جوی قدرت حکومت خداسالاری شده, کشمکشی, که تا قرون وسطی در ستيزِ اعطای مقام ادامه دارد. چنين قدرتی طبعاً با قدرت اقتصادی رابطه دارد, که پيدايش شهروندانِ چابکی مخصوصاً تجّار را در بر می گيرد که واسطه ای برای تحويل به چهارمين عصر (آهن) می شوند.

      با ديد آرمان گرايانة جنگجويانِ عصرِ مس, هيچ چيزِ شرافتمندانه ای در کار تاجران نيست, يعنی چيزی را که يک جنگجو "فتح" می کند تاجر با مکاری به آن        می رسد. »                                                              ←

 

 

شاهنامه را در جدول عصرهاي اساطيری كه در قسمت اول اين كتاب بررسي می كنم جاي داده ام.

قسمت بندي اين جدول مي تواند بعنوان يك الگوی ابتدايي اما بسيار پايه اي و مهم براي شروع به خواندن و جستجو در شاهنامه مورد استفاده قرار گيرد. اين الگو مي تواند هر خواننده اي را در مطالعة شاهنامه و اساطير ملل ياري كند:

 

       آفرينش                                                    زمين، نباتات، حيوانان و انسان              در زير: اسامي شاهان ازكيومرث تا

                                                                                                                                                                                               يزدگرد سوم.

  

        پيشداديان                                                پسران يزداني هبوط كرده بر روي كوهِ اساطيری و     كيومرث (و پسرش سيامك)،        

           اولين بشر و قرباني شدن او.                       نبرد با اژدها، ديوان و يا اهريمن.                                هوشنگ و طهمورث. 

                                                                                                                                                                                              

           1. عصر طلا                                              شكارچيان/ زمان پدرا ن                                           جمشيد 

       زندگي بهشتي، گناه جمشيد و خشمِ           توتميسم/ آنيميسم                                      

       يزدان.                                                       عصر پيش سنگي

       تغيير نسل، طوفان الهي و ديوبندی.             شاهِ پليد/ اژدها به دست فريدون به كوه البرز بند        ضحاك و فريدون.

                                                                       مي شود.

       2. عصر نقره                                              برزگران و كشاورزان/ زمان مادران         مادر فريدون، سه پسران فريدون,

       جنگ بين ايران و افراسيابِ توران.              وصلت مينوی بين انسان و خدايان (Hierogami) .   منوچهر، نوذر،  زوطهماسب,

           ستيز پسران فريدون به يکديگر.                  عصر ميان سنگی                                                      گرشاسپ.

       تحويل عصر نقره به برنز (رستم و کيقباد)     اولين پهلوانان شاهنامه (عصر مس!)          سام, زال و سيمرغ, رستم.              

 

 

 

       3. عصر برنز (يا مس)٭                              جنگجويان/ زمان فرزندان                                        كيقباد، كي كاوس، سهراب،

           عصر كيانيان (پهلوانان).                             نبرد ها, شاهان حماسه اي, نيم خدايان              سياوش، كيخسرو، لهراسپ،

                                      عصر نوسنگي                                   گشتاسپ و پيامبریِ زردشت.                 

       تحويل و تبديل شدن به عصر تاريخیِ         مواجه شدن رستم با شاهنشاه در رابطه با پذيرش او    مرگ رستم پهلوان و اسفنديار…

        آهن.                            از قانون و عهد پيامبري.                        سقوط عصر كيانيان و پهلوانان.

 

       4. عصر آهن                             عصر تجّار/ دولت و فرهنگ                       از بهمن تا يزدگرد سوم.

       تاريخي شدن حماسه ها            مذاهب و امپراطوري هاي بزرگ                  (هخامنشيان(؟)، اشكانيان(؟) 14پادشاه

                        عصر جديد و شروع تاريخ.                                       و ساسانيان(؟) 21پادشاه).

 

 ٭ برای تقسيم بندی عصر های اساطيری در کتب از نام فلزهای مختلفی برای نشان عصر کيانيان و پهلوانان استفاده شده است, مثلاً برنز, مس يا پولاد . ما می توانيم پديدة اولين پهلوانان شاهنامه را که در هنگام تحويل عصر نقره به برنز بوجود می آيند عصر مس نام گزاريم.