شازده کوچولو
اثر آنتوان دو سنتگزوپهرى
برگردان احمد شاملو
اهدانامچه
به لئون ورث
Leon
Werth
از بچهها عذر مىخواهم که اين کتاب را به يکى از بزرگترها هديه کردهام. براى اين
کار يک دليل حسابى دارم: اين «بزرگتر» بهترين دوست من تو همه دنيا است. يک دليل
ديگرم هم آن که اين «بزرگتر» همه چيز را مىتواند بفهمد حتا کتابهايى را که براى
بچهها نوشته باشند. عذر سومم اين است که اين «بزرگتر» تو فرانسه زندگى مىکند و
آنجا گشنگى و تشنگى مىکشد و سخت محتاج دلجويى است. اگر همهى اين عذرها کافى
نباشد اجازه مىخواهم اين کتاب را تقديم آن بچهاى کنم که اين آدم بزرگ يک روزى
بوده. آخر هر آدم بزرگى هم روزى روزگارى بچهاى بوده (گيرم کمتر کسى از آنها اين
را به ياد مىآورد). پس من هم اهدانامچهام را به اين شکل تصحيح مىکنم:
به لئون ورث
موقعى که پسربچه بود
آنتوان دو سنتگزوپهرى
من هم برگردان فارسى اين شعر بزرگ را به دو بچهى دوستداشتنى ديگر تقديم مىکنم:
دکتر جهانگير کازرونى و دکتر محمدجواد گلبن
احمد شاملو
يک بار شش سالم که بود تو کتابى به اسم قصههاى واقعى -که دربارهى جنگل بِکر نوشته
شده بود- تصوير محشرى ديدم از يک مار بوآ که داشت حيوانى را مىبلعيد. آن تصوير يک
چنين چيزى بود:
تو کتاب آمده بود که: «مارهاى بوآ شکارشان را همين جور درسته قورت مىدهند. بى اين
که بجوندش. بعد ديگر نمىتوانند از جا بجنبند و تمام شش ماهى را که هضمش طول مىکشد
مىگيرند مىخوابند».
اين را که خواندم، راجع به چيزهايى که تو جنگل اتفاق مىافتد کلى فکر کردم و دست
آخر توانستم با يک مداد رنگى اولين نقاشيم را از کار درآرم. يعنى نقاشى شمارهى يکم
را که اين جورى بود:
شاهکارم را نشان بزرگتر ها دادم و پرسيدم از ديدنش ترس تان بر مىدارد؟
جوابم دادند: -چرا کلاه بايد آدم را بترساند؟
نقاشى من کلاه نبود، يک مار بوآ بود که داشت يک فيل را هضم مىکرد. آن وقت براى فهم
بزرگترها برداشتم توى شکم بوآ را کشيدم. آخر هميشه بايد به آنها توضيحات داد.
نقاشى دومم اين جورى بود:
بزرگترها بم گفتند کشيدن مار بوآى باز يا بسته را بگذارم کنار و عوضش حواسم را
بيشتر جمع جغرافى و تاريخ و حساب و دستور زبان کنم. و اين جورى شد که تو شش سالگى
دور کار ظريف نقاشى را قلم گرفتم. از اين که نقاشى شمارهى يک و نقاشى شمارهى دو
ام يخ شان نگرفت دلسرد شده بودم. بزرگترها اگر به خودشان باشد هيچ وقت نمىتوانند
از چيزى سر درآرند. براى بچهها هم خسته کننده است که همين جور مدام هر چيزى را به
آنها توضيح بدهند.
ناچار شدم براى خودم کار ديگرى پيدا کنم و اين بود که رفتم خلبانى ياد گرفتم. بگويى
نگويى تا حالا به همه جاى دنيا پرواز کرده ام و راستى راستى جغرافى خيلى بم خدمت
کرده. مىتوانم به يک نظر چين و آريزونا را از هم تميز بدهم. اگر آدم تو دل شب
سرگردان شده باشد جغرافى خيلى به دادش مىرسد.
از اين راه است که من تو زندگيم با گروه گروه آدمهاى حسابى برخورد داشتهام. پيش
خيلى از بزرگترها زندگى کردهام و آنها را از خيلى نزديک ديدهام گيرم اين موضوع
باعث نشده در بارهى آنها عقيدهى بهترى پيدا کنم.
هر وقت يکىشان را گير آوردهام که يک خرده روشن بين به نظرم آمده با نقاشى شمارهى
يکم که هنوز هم دارمش محکش زدهام ببينم راستى راستى چيزى بارش هست يا نه. اما او
هم طبق معمول در جوابم در آمده که: «اين يک کلاه است». آن وقت ديگر من هم نه از
مارهاى بوآ باش اختلاط کردهام نه از جنگلهاى بکر دست نخورده نه از ستارهها. خودم
را تا حد او آوردهام پايين و باش از بريج و گلف و سياست و انواع کرات حرف زدهام.
او هم از اين که با يک چنين شخص معقولى آشنايى به هم رسانده سخت خوشوقت شده.
اين جورى بود که روزگارم تو تنهايى مىگذشت بى اين که راستى راستى يکى را داشته
باشم که باش دو کلمه حرف بزنم، تااين که زد و شش سال پيش در کوير صحرا حادثهيى
برايم اتفاق افتاد؛ يک چيز موتور هواپيمايم شکسته بود و چون نه تعميرکارى همراهم
بود نه مسافرى يکه و تنها دست به کار شدم تا از پس چنان تعمير مشکلى برآيم. مسالهى
مرگ و زندگى بود. آبى که داشتم زورکى هشت روز را کفاف مىداد.
شب اول را هزار ميل دورتر از هر آبادى مسکونى رو ماسهها به روز آوردم پرت
افتادهتر از هر کشتى شکستهيى که وسط اقيانوس به تخته پارهيى چسبيده باشد. پس
لابد مىتوانيد حدس بزنيد چه جور هاج و واج ماندم وقتى کلهى آفتاب به شنيدن صداى
ظريف عجيبى که گفت: «بى زحمت يک برّه برام بکش!» از خواب پريدم.
- ها؟
- يک برّه برام بکش...
چنان از جا جستم که انگار صاعقه بم زده. خوب که چشمهام را ماليدم و نگاه کردم آدم
کوچولوى بسيار عجيبى را ديدم که با وقار تمام تو نخ من بود. اين بهترين شکلى است که
بعد ها توانستم از او در آرم، گيرم البته آنچه من کشيدهام کجا و خود او کجا! تقصير
من چيست؟ بزرگتر ها تو شش سالگى از نقاشى دلسردم کردند و جز بوآى باز و بسته ياد
نگرفتم چيزى بکشم.
با چشمهايى که از تعجب گرد شده بود به اين حضور ناگهانى خيره شدم. يادتان نرود که
من از نزديکترين آبادى مسکونى هزار ميل فاصله داشتم و اين آدمىزاد کوچولوى من هم
اصلا به نظر نمىآمد که راه گم کرده باشد يا از خستگى دم مرگ باشد يا از گشنگى دم
مرگ باشد يا از تشنگى دم مرگ باشد يا از وحشت دم مرگ باشد. هيچ چيزش به بچهيى
نمىبُرد که هزار ميل دور از هر آبادى مسکونى تو دل صحرا گم شده باشد.
وقتى بالاخره صدام در آمد، گفتم:
-آخه... تو اين جا چه مىکنى؟
و آن وقت او خيلى آرام، مثل يک چيز خيلى جدى، دوباره در آمد که:
- بى زحمت واسهى من يک برّه بکش.
آدم وقتى تحت تاثير شديد رازى قرار گرفت جرات نافرمانى نمىکند. گرچه تو آن نقطهى
هزار ميل دورتر از هر آبادى مسکونى و با قرار داشتن در معرض خطر مرگ اين نکته در
نظرم بى معنى جلوه کرد باز کاغذ و خودنويسى از جيبم در آوردم اما تازه يادم آمد که
آنچه من ياد گرفتهام بيشتر جغرافيا و تاريخ و حساب و دستور زبان است، و با کج
خلقى مختصرى به آن موجود کوچولو گفتم نقاشى بلد نيستم.
بم جواب داد: -عيب ندارد، يک بَرّه برام بکش.
از آنجايى که هيچ وقت تو عمرم بَرّه نکشيده بودم يکى از آن دو تا نقاشىاى را که
بلد بودم برايش کشيدم. آن بوآى بسته را. ولى چه يکهاى خوردم وقتى آن موجود کوچولو
در آمد که: -نه! نه! فيلِ تو شکم يک بوآ نمىخواهم. بوآ خيلى خطرناک است، فيل جا
تنگ کن. خانهى من خيلى کوچولوست، من يک بره لازم دارم. برام يک بره بکش.
- خب، کشيدم.
با دقت نگاهش کرد و گفت:
-نه! اين که همين حالاش هم حسابى مريض است. يکى ديگر بکش.
- کشيدم.
لبخند با نمکى زد و در نهايت گذشت گفت:
-خودت که مىبينى... اين بره نيست، قوچ است. شاخ دارد نه...
باز نقاشى را عوض کردم.
آن را هم مثل قبلى ها رد کرد:
- اين يکى خيلى پير است... من يک بره مىخواهم که مدت ها عمر کند...
بارى چون عجله داشتم که موتورم را پياده کنم، با بى حوصلگى جعبهاى کشيدم که
ديوارهاش سه تا سوراخ داشت، و از دهنم پريد که:
- اين يک جعبه است. برهاى که مىخواهى اين تو است.
و چه قدر تعجب کردم از اين که ديدم داور کوچولوى من قيافهاش از هم باز شد و گفت:
- آها... اين درست همان چيزى است که مىخواستم! فکر مىکنى اين بره خيلى علف
بخواهد؟
- چطور مگر؟
- آخر جاى من خيلى تنگ است...
- هر چه باشد حتماً بسش است. بره يى که بت دادهام خيلى کوچولوست.
- آن قدرهاهم کوچولو نيست... اِه! گرفته خوابيده...
و اين جورى بود که من با شهريار کوچولو آشنا شدم.
خيلى طول کشيد تا توانستم بفهمم از کجا آمده. شهريار کوچولو که مدام مرا سوال پيچ
مىکرد خودش انگار هيچ وقت سوالهاى مرا نمىشنيد. فقط چيزهايى که جسته گريخته از
دهنش مىپريد کم کم همه چيز را به من آشکار کرد. مثلا اول بار که هواپيماى مرا ديد
(راستى من هواپيما نقاشى نمىکنم، سختم است.) ازم پرسيد:
- اين چيز چيه؟
- اين «چيز» نيست: اين پرواز مىکند. هواپيماست. هواپيماى من است.
و از اين که بهاش مىفهماندم من کسىام که پرواز مىکنم به خود مىباليدم.
حيرت زده گفت: -چى؟ تو از آسمان افتادهاى؟
با فروتنى گفتم: -آره.
گفت: -اوه، اين ديگر خيلى عجيب است!
و چنان قهقههى ملوسى سر داد که مرا حسابى از جا در برد. راستش من دلم مىخواهد
ديگران گرفتارىهايم را جدى بگيرند.
خندههايش را که کرد گفت: -خب، پس تو هم از آسمان مىآيى! اهل کدام سيارهاى؟...
بفهمى نفهمى نور مبهمى به معماى حضورش تابيد. يکهو پرسيدم:
-پس تو از يک سيارهى ديگر آمدهاى؟
آرام سرش را تکان داد بى اين که چشم از هواپيما بردارد.
اما جوابم را نداد، تو نخ هواپيما رفته بود و آرام آرام سر تکان مىداد.
گفت: -هر چه باشد با اين نبايد از جاى خيلى دورى آمده باشى...
مدت درازى تو خيال فرو رفت، بعد برهاش را از جيب در آورد و محو تماشاى آن گنج
گرانبها شد.
فکر مىکنيد از اين نيمچه اعتراف «سيارهى ديگر»ِ او چه هيجانى به من دست داد؟ زير
پاش نشستم که حرف بيشترى از زبانش بکشم:
- تو از کجا مىآيى آقا کوچولوى من؟ خانهات کجاست؟ برهى مرا مىخواهى کجا ببرى؟
مدتى در سکوت به فکر فرورفت و بعد در جوابم گفت:
- حسن جعبهاى که بم دادهاى اين است که شبها مىتواند خانهاش بشود.
- معلوم است... اما اگر بچهى خوبى باشى يک ريسمان هم بِت مىدهم که روزها ببنديش.
يک ريسمان با يک ميخ طويله...
انگار از پيشنهادم جا خورد، چون که گفت:
- ببندمش؟ چه فکر ها!
- آخر اگر نبنديش راه مىافتد مىرود گم مىشود.
دوست کوچولوى من دوباره غش غش خنده را سر داد:
- مگر کجا مىتواند برود؟
- خدا مىداند. راستِ شکمش را مىگيرد و مىرود...
- بگذار برود...اوه، خانهى من آنقدر کوچک است!
و شايد با يک خرده اندوه در آمد که:
- يکراست هم که بگيرد برود جاى دورى نمىرود...
به اين ترتيب از يک موضوع خيلى مهم ديگر هم سر در آوردم: اين که سيارهى او کمى از
يک خانهى معمولى بزرگتر بود.اين نکته آنقدرها به حيرتم نينداخت. مىدانستم گذشته
از سيارههاى بزرگى مثل زمين و کيوان و تير و ناهيد که هرکدام براى خودشان اسمى
دارند، صدها سيارهى ديگر هم هست که بعضىشان از بس کوچکند با دوربين نجومى هم به
هزار زحمت ديده مىشوند و هرگاه اخترشناسى يکىشان را کشف کند به جاى اسم شمارهاى
بهاش مىدهد. مثلا اسمش را مىگذارد «اخترک ۳۲۵۱».
دلايل قاطعى دارم که ثابت مىکند شهريار کوچولو از اخترک ب۶۱۲ آمدهبود.
اين اخترک را فقط يک بار به سال ۱۹۰۹ يک اخترشناس ترک توانسته بود ببيند که تو يک
کنگرهى بينالمللى نجوم هم با کشفش هياهوى زيادى به راه انداخت اما واسه خاطر
لباسى که تنش بود هيچ کس حرفش را باور نکرد. آدم بزرگها اين جورىاند!
بختِ اخترک ب۶۱۲ زد و ترک مستبدى ملتش را به ضرب دگنک وادار به پوشيدن لباس
اروپايىها کرد. اخترشناس به سال ۱۹۲۰ دوباره، و اين بار با سر و وضع آراسته براى
کشفش ارائهى دليل کرد و اين بار همه جانب او را گرفتند.
به خاطر آدم بزرگهاست که من اين جزئيات را در باب اخترکِ ب۶۱۲ براىتان نقل مىکنم
يا شمارهاش را مىگويم چون که آنها عاشق عدد و رقماند. وقتى با آنها از يک دوست
تازهتان حرف بزنيد هيچ وقت ازتان دربارهى چيزهاى اساسىاش سوال نمىکنند که هيج
وقت نمىپرسند «آهنگ صداش چطور است؟ چه بازىهايى را بيشتر دوست دارد؟ پروانه جمع
مىکند يا نه؟» - مىپرسند: «چند سالش است؟ چند تا برادر دارد؟ وزنش چهقدر است؟
پدرش چهقدر حقوق مىگيرد؟» و تازه بعد از اين سوالها است که خيال مىکنند طرف را
شناختهاند.
اگر به آدم بزرگها بگوييد يک خانهى قشنگ ديدم از آجر قرمز که جلو پنجرههاش غرقِ
شمعدانى و بامش پر از کبوتر بود محال است بتوانند مجسمش کنند. بايد حتماً بهشان
گفت يک خانهى صد ميليون تومنى ديدم تا صداشان بلند بشود که: -واى چه قشنگ!
يا مثلا اگر بهشان بگوييد «دليل وجودِ شهريارِ کوچولو اين که تودلبرو بود و
مىخنديد و دلش يک بره مىخواست و بره خواستن، خودش بهترين دليل وجود داشتن هر کسى
است» شانه بالا مىاندازند و باتان مثل بچهها رفتار مىکنند! اما اگر بهشان
بگوييد «سيارهاى که ازش آمدهبود اخترک ب۶۱۲ است» بىمعطلى قبول مىکنند و ديگر
هزار جور چيز ازتان نمىپرسند. اين جورىاند ديگر. نبايد ازشان دلخور شد. بچهها
بايد نسبت به آدم بزرگها گذشت داشته باشند.
اما البته ماها که مفهوم حقيقى زندگى را درک مىکنيم مىخنديم به ريش هرچه عدد و
رقم است! چيزى که من دلم مىخواست اين بود که اين ماجرا را مثل قصهى پريا نقل کنم.
دلم مىخواست بگويم: «يکى بود يکى نبود. روزى روزگارى يه شهريار کوچولو بود که تو
اخترکى زندگى مىکرد همهاش يه خورده از خودش بزرگتر و واسه خودش پىِ دوستِ
همزبونى مىگشت...»، آن هايى که مفهوم حقيقى زندگى را درک کردهاند واقعيت قضيه را
با اين لحن بيشتر حس مىکنند. آخر من دوست ندارم کسى کتابم را سرسرى بخواند. خدا
مىداند با نقل اين خاطرات چه بار غمى روى دلم مىنشيند. شش سالى مىشود که دوستم
با بَرّهاش رفته. اين که اين جا مىکوشم او را وصف کنم براى آن است که از خاطرم
نرود. فراموش کردن يک دوست خيلى غمانگيز است. همه کس که دوستى ندارد. من هم
مىتوانم مثل آدم بزرگها بشوم که فقط اعداد و ارقام چشمشان را مىگيرد. و باز به
همين دليل است که رفتهام يک جعبه رنگ و چند تا مداد خريدهام. تو سن و سال من واسه
کسى که جز کشيدنِ يک بوآى باز يا يک بوآى بسته هيچ کار ديگرى نکرده -و تازه آن هم
در شش سالگى- دوباره به نقاشى رو کردن از آن حرفهاست! البته تا آنجا که بتوانم
سعى مىکنم چيزهايى که مىکشم تا حد ممکن شبيه باشد. گيرم به موفقيت خودم اطمينان
چندانى ندارم. يکيش شبيه از آب در مىآيد يکيش نه. سرِ قدّ و قوارهاش هم حرف است.
يک جا زيادى بلند درش آوردهام يک جا زيادى کوتاه. از رنگ لباسش هم مطمئن نيستم.
خب، رو حدس و گمان پيش رفتهام؛ کاچى به زِ هيچى. و دست آخر گفته باشم که تو بعضِ
جزئيات مهمترش هم دچار اشتباه شدهام. اما در اين مورد ديگر بايد ببخشيد: دوستم
زير بار هيچ جور شرح و توصيفى نمىرفت. شايد مرا هم مثل خودش مىپنداشت. اما از
بختِ بد، ديدن برهها از پشتِ جعبه از من بر نمىآيد. نکند من هم يک خرده به آدم
بزرگها رفتهام؟ «بايد پير شده باشم».
هر روزى که مىگذشت از اخترک و از فکرِ عزيمت و از سفر و اين حرفها چيزهاى تازهاى
دستگيرم مىشد که همهاش معلولِ بازتابهاىِ اتفاقى بود. و از همين راه بود که روز
سوم از ماجراىِ تلخِ بائوباب ها سردرآوردم.
اين بار هم بَرّه باعثش شد، چون شهريار کوچولو که انگار سخت دودل ماندهبود ناگهان
ازم پرسيد:
- بَرّهها بتهها را هم مىخورند ديگر، مگر نه؟
- آره. همين جور است.
- آخ! چه خوشحال شدم!
نتوانستم بفهمم اين موضوع که بَرّهها بوتهها را هم مىخورند اهميتش کجاست اما
شهريار کوچولو درآمد که:
- پس لابد بائوباب ها را هم مىخورند ديگر؟
من برايش توضيح دادم که بائوباب بُتّه نيست. درخت است و از ساختمان يک معبد هم گنده
تر، و اگر يک گَلّه فيل هم با خودش ببرد حتا يک درخت بائوباب را هم نمىتوانند
بخورند.
از فکر يک گَلّه فيل به خنده افتاد و گفت: -بايد چيدشان روى هم.
اما با فرزانگى تمام متذکر شد که: -بائوباب هم از بُتِّگى شروع مىکند به بزرگ شدن.
- درست است. اما نگفتى چرا دلت مىخواهد برههايت نهالهاى بائوباب را بخورند؟
گفت: -دِ! معلوم است!
و اين را چنان گفت که انگار موضوع از آفتاب هم روشنتر است؛ منتها من براى اين که
به تنهايى از اين راز سر در آرم ناچار شدم حسابى کَلّه را به کار بيندازم.
راستش اين که تو اخترکِ شهريار کوچولو هم مثل سيارات ديگر هم گياهِ خوب به هم
مىرسيد هم گياهِ بد. يعنى هم تخمِ خوب گياههاى خوب به هم مىرسيد، هم تخمِ بدِ
گياههاىِ بد. اما تخم گياهها نامريىاند. آنها تو حرمِ تاريک خاک به خواب
مىروند تا يکىشان هوس بيدار شدن به سرش بزند. آن وقت کش و قوسى مىآيد و اول با
کم رويى شاخکِ باريکِ خوشگل و بىآزارى به طرف خورشيد مىدواند. اگر اين شاخک شاخکِ
تربچهاى گلِ سرخى چيزى باشد مىشود گذاشت براى خودش رشد کند اما اگر گياهِ بدى
باشد آدم بايد به مجردى که دستش را خواند ريشهکنش کند.
بارى، تو سيارهى شهريار کوچولو گياه تخمههاى وحشتناکى به هم مىرسيد.